Dit is het onderzoeksproject van Marloes Hernandez voor de master Environment and Resource Management aan de Vrije Universiteit Amsterdam.
Kan industriële hennep een rol spelen in de landbouwtransitie én bijdragen aan een regionale textielketen in Nederland?
Waarom hennep?
Industriële hennep is een gewas met een opvallend lage impact: het groeit snel, heeft relatief weinig water en chemicaliën nodig, kan de bodem gezonder maken en legt veel CO₂ vast. Ook levert het grondstoffen op voor verschillende industrieën. Dat er nog zo weinig mee gedaan wordt, is opvallend.
Tijdens de bachelor Fashion & Textile Technologies raakte Marloes gefascineerd door de mogelijkheden van hennep als textielvezel, en ontwierp voor het afstudeerproject een kledinglijn van hennepstoffen. Bij de keuze voor een nieuw onderzoeksproject tijdens de master Environment & Resource Management lag de terugkeer naar dit gewas voor de hand.
Zo kwam Marloes in contact met Fibershed Nederland, waar de interesses in textiel en hennep samenkomen. Fibershed is momenteel met verschillende hennep-ketenprojecten bezig waaronder het Groeiend Goud project. In gesprekken met Stijntje Jaspers ontstond het idee om te onderzoeken of hennep een rol zou kunnen spelen bij twee ogenschijnlijk losstaande duurzaamheidsvraagstukken.
Enerzijds is de textielindustrie, een van de meest milieuvervuilende industrieën, op zoek naar duurzamere, hernieuwbare en meer regionale vezels. Anderzijds wordt door de stikstofcrisis in Nederland de veestapel teruggedrongen en komt er landbouwgrond vrij, met name rond stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden. Dat bracht Stijntje en Marloes bij de vraag: kan industriële hennep voor textiel een goed alternatief zijn voor veehouderij?
Van koe naar hennep
Boeren en landbouworganisaties benadrukken regelmatig dat veel van de grond die nu voor veehouderij wordt gebruikt, vooral geschikt is voor gras en niet voor akkerbouw. Maar is dat ook het geval voor hennep? Literatuur en eerdere onderzoeken laten zien dat hennep een relatief makkelijk gewas is dat op verschillende typen grond kan groeien en zelfs geschikt kan zijn voor marginale gronden.
Het onderzoek richtte zich specifiek op grasland waarop veehouderij plaatsvindt binnen één kilometer van stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden. Juist in deze gebieden staat de toekomst van de veehouderij onder druk en ontstaat er een behoefte aan alternatieve vormen van landgebruik. Hennep kan hier mogelijk een interessante rol spelen als duurzaam landbouwgewas en als eerste schakel van een regionale textielketen.
Hennepvezels worden in Nederland al veel gebruikt voor toepassingen zoals plaatmateriaal en isolatie, maar voor Fibershed ligt juist de potentie van hennep als textielvezel voor de hand. Textielvezels hebben een hogere toegevoegde waarde en kunnen daarmee mogelijk een interessanter verdienmodel voor boeren bieden. Tegelijkertijd kunnen in deze keten nog steeds de houtachtige delen van de plant worden gebruikt voor bouwmaterialen. Zo kan hennep meerdere sectoren met elkaar verbinden.
Kan hennep hier eigenlijk groeien en waar dan?
Marloes bracht eerst in kaart waar hennepteelt het meest geschikt is. Met behulp van GIS analyseerde ze drie eigenschappen die belangrijk zijn voor de groei van hennep: bodemtype, bodem-pH en grondwaterstand. Klimaatkenmerken zijn niet meegenomen, aangezien onderzoek aantoont dat hennep goed is aangepast aan een gematigd klimaat, zoals in Nederland.
De resultaten waren voornamelijk positief. Van de graslanden waarop veehouderij plaatsvindt binnen één kilometer van stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden, bleek ongeveer 76% matig tot zeer geschikt voor hennepteelt. Daarmee lijkt het idee dat deze gronden alleen geschikt zijn voor gras en veehouderij niet overal op te gaan. De hoogste geschiktheid was vooral in kust- en riviergebieden.
Tegelijkertijd laten de resultaten ook gebieden zien waar een overstap naar hennep minder vanzelfsprekend is. Ongeveer een kwart van de onderzochte grond bleek minder geschikt, bijvoorbeeld door een te hoge of juist te lage grondwaterstand of een ongeschikte bodem-pH. Vooral natte veenweidegebieden vormden een beperking, en veel zandgebieden in het oosten werden juist beperkt door zure bodems.
Toch laat deze analyse vooral zien dat er in Nederland veel mogelijkheden zijn voor hennepteelt. Een aanzienlijk deel van de landbouwgrond die mogelijk vrijkomt door de transitie van de veehouderij, lijkt in ieder geval qua bodem en water geschikt voor een nieuwe bestemming als hennepveld.
Wat gebeurt er als je koeien vervangt door hennep?
Vervolgens vergeleek Marloes de milieueffecten van een melkveehouderijsysteem met die van textielhennep. Ze keek daarbij naar broeikasgasemissies, stikstof en bodemkwaliteit. Alleen de landbouwactiviteiten zijn meegenomen, dus totdat het product de boerderij verlaat.
De verschillen waren groot. Het onderzochte veehouderijsysteem stootte jaarlijks ongeveer 33,7 ton CO₂-equivalenten per hectare uit, tegenover 1,17 ton bij hennep. Dat is een reductie van ongeveer 96%. Ook de stikstofdruk was bij hennep veel lager: het totale stikstofoverschot kwam uit op 58 kilogram per hectare, tegenover 246 kilogram bij het veehouderijsysteem. Dat betekent minder druk op het milieu en potentieel minder bijdrage aan de stikstofproblematiek.
Voor de bodem zijn de verschillen iets genuanceerder. Grasland heeft vaak een hoger gehalte aan bodemorganische koolstof, maar kan ook te maken krijgen met bodemverdichting door begrazing en zware machines. De wortels van hennep kunnen juist bijdragen aan een betere bodemstructuur en de plant heeft potentie om koolstof vast te leggen.
Maar kan een boer ervan leven?
Geschikte grond en een lagere milieubelasting is natuurlijk niet genoeg om een boer te laten overstappen. Als hennep een serieus alternatief moet worden voor veehouderij, moet het ook financieel aantrekkelijk zijn. Daarom vergeleek Marlous de opbrengsten en variabele kosten van melkveehouderij en textielhennep.
Uit interviews met akkerbouwer Johan Dankert, en Marthijs Roorda van GreenInclusive werd ook duidelijk waarom een overstap in de praktijk ingewikkelder is dan alleen een vergelijking van opbrengsten en kosten. Een melkveebedrijf heeft vaak al veel geïnvesteerd in stallen, machines en andere voorzieningen. Die investeringen verdwijnen niet zomaar wanneer een boer overstapt op een ander gewas. Tegelijkertijd is er nog onzekerheid over de opbrengst en prijs van hennep. Ook is de Nederlandse markt voor textielhennep nog volop in ontwikkeling en is er beperkte beschikbaarheid van infrastructuur voor vezelverwerking.
De verwerkingsstappen van de vezels na de teelt konden helaas niet meegenomen worden in de economische berekening omdat er geen betrouwbare kostengegevens beschikbaar waren. Er ontbreekt nog veel kennis over de productie van henneptextiel.
Van hennepteelt naar kledingstuk
En daar zit precies een belangrijke uitdaging. Een boer kan hennep telen, maar tussen een hennepveld en een kledingstuk zitten nog verschillende stappen. Na de oogst moet het stro worden verwerkt en moeten de vezels worden gescheiden, schoongemaakt en geschikt gemaakt voor het spinnen. Voor textiel zijn vooral de lange, hoogwaardige vezels interessant.
En daar zit precies een belangrijke uitdaging. Een boer kan hennep telen, maar tussen een hennepveld en een kledingstuk zitten nog verschillende stappen. Na de oogst moet het stro worden verwerkt en moeten de vezels worden gescheiden, schoongemaakt en geschikt gemaakt voor het spinnen. Voor textiel zijn vooral de lange, hoogwaardige vezels interessant.
Juist in deze verwerkingsstappen zit een groot deel van de potentiële waarde van hennep. In haar onderzoek zag Marloes dat de gescheiden vezelfracties een veel hogere marktwaarde hebben dan het ruwe hennepstro dat de boer van het land haalt. Tegelijkertijd zijn er nog weinig bedrijven die deze gespecialiseerde verwerking kunnen uitvoeren.
Dat maakt de ontwikkeling van een regionale textielketen zo belangrijk. Als hennep alleen als grondstof van het land verdwijnt en elders wordt verwerkt, blijft een groot deel van de waarde buiten de regio. Maar wanneer we de keten verder ontwikkelen kan hennep een duurzamere vezel leveren en ook nieuwe economische waarde creëren op het Nederlandse platteland.
Hennep als onderdeel van een grotere transitie
Dit onderzoek laat zien dat hennep veel potentie heeft, maar ook dat het geen simpele vervanger is voor veehouderij. De onderzochte gronden zijn vaak geschikt, de milieueffecten zijn veelbelovend, maar economisch is de teelt op dit moment nog niet aantrekkelijk genoeg om van boeren te verwachten dat zij zomaar overstappen.
Daarom zouden we misschien niet moeten focussen op een complete vervanging van vee door hennep, maar meer op extensiveren en diversifiëren. Hennep kan worden gezien als een aanvullende optie voor landgebruik en onderdeel worden van een breder landbouwsysteem, waarin het aantal dieren wordt verminderd en vrijgekomen landbouwgrond anders wordt benut. Zo hoeft een boer niet in één keer te stoppen met veehouderij, maar kan hennep geleidelijk een plek krijgen binnen het bedrijf.
Maar daarvoor moet de hele keten meebewegen. Boeren hebben zekerheid nodig over afzet en prijzen, terwijl tegelijkertijd moet worden geïnvesteerd in kennis, verwerking en de verdere ontwikkeling van de keten. Ook een stabiele vraag naar Nederlandse henneptextielvezels is essentieel. Hennep hoeft daarbij niet dé oplossing te zijn voor de stikstofcrisis, maar het gewas heeft zeker de potentie om zowel milieuherstel rond Natura 2000-gebieden, als de ontwikkeling van regionale, duurzame textielketens in Nederland te ondersteunen.
Geschreven door: Marloes Hernandez voor de master Environment and Resource Management aan de Vrije Universiteit Amsterdam en kwam tot stand met hulp van Fibershed NL